Nghi bàn chân có vết loét, nên làm gì trước tiên?
Chăm sóc bàn chân6 phút đọcBài 5 trong 6Có phần an toàn
Điều quan trọng nhất
Việc đầu tiên là liên hệ nhân viên y tế, không phải tự xử lý. Hướng dẫn quốc tế xếp mọi vết loét hở vào nhóm cần được chuyển gấp tới người có chuyên môn về bàn chân. Trong lúc chờ, hãy giữ bàn chân sạch, đi lại ít trên chân đó và không tự bôi đắp thứ gì.
Vì sao điều này quan trọng với bạn?
Người ta hay nghĩ vết thương ở chân cũng như vết thương ở tay. Rửa qua, dán lại, vài hôm là lành. Ở bàn chân của người mắc đái tháo đường, ba điều kiện cho việc lành lại có thể đều đang thiếu cùng lúc.
Thứ nhất, chỗ đó vẫn phải chịu sức nặng mỗi bước đi. Thứ hai, máu nuôi có thể tới không đủ vì mạch máu bị hẹp. Thứ ba, cảm giác có thể đã giảm nên bạn không nhận được tín hiệu nào để dừng lại.
Hướng dẫn quốc tế nói rất rõ về thời gian. Nhiễm trùng ở bàn chân có thể tiến triển nhanh mà biểu hiện bên ngoài không tương xứng. Với người có bệnh động mạch, chậm điều trị có thể dẫn tới mất thêm mô. Nói cách khác, thời gian ở đây không trung tính.
Hiểu đơn giản
Hãy chia việc thành hai phần rõ ràng.
Phần của bạn.
- Liên hệ nhân viên y tế sớm, ngay khi nghi ngờ.
- Giữ bàn chân sạch và khô trong lúc chờ.
- Đi lại ít nhất có thể trên bàn chân đó, vì việc giảm tì đè lên vết loét là nguyên tắc đầu tiên trong điều trị.
- Nhớ lại và ghi ra khi nào bạn thấy nó lần đầu, có va vào đâu không, có sốt không.
Phần không phải của bạn.
- Cắt lọc, gọt hay bóc phần da chai quanh vết thương.
- Chọn thuốc bôi, dung dịch rửa hay loại băng gạc.
- Quyết định vết thương này có nhiễm trùng hay không.
- Quyết định chờ thêm bao lâu.
Về việc liên hệ ai, hướng dẫn quốc tế khuyến cáo cách tiếp cận nhiều chuyên khoa phối hợp cho người có loét bàn chân và cho bàn chân nguy cơ cao, với người chuyên về bàn chân giữ vai trò điều phối. Người bệnh cũng cần được giải thích vì sao việc chuyển tới chuyên khoa bàn chân là quan trọng. Nếu ở nơi bạn sống chưa có chuyên khoa riêng, hãy bắt đầu từ nơi vẫn theo dõi đái tháo đường cho bạn.
Một điểm nữa. Bạn là thành viên quan trọng nhất trong nhóm chăm sóc sức khỏe của chính mình. Việc bạn gọi sớm chính là phần đóng góp lớn nhất của bạn ở đây.
Một tình huống thường gặp
Bà Sáu phát hiện một vết trợt bằng hạt đậu ở gan bàn chân phải khi lau chân buổi tối. Không đau. Bà nghĩ để ba hôm nữa tới lịch tái khám rồi hỏi luôn thể.
Ba hôm là ba ngày bàn chân đó vẫn đi lại bình thường trên vết trợt. Nếu bà gọi cho phòng khám ngay tối hôm ấy, người ta có thể hẹn bà sớm hơn và dặn bà cách giảm tì đè trong lúc chờ.
Bạn có thể làm gì?
① Gọi ngay khi nghi ngờ, đừng chờ tới lịch hẹn có sẵn
Bạn không cần chắc chắn đó là vết loét mới được gọi. Nghi ngờ là đủ lý do.
② Nói ngắn gọn ba điều
Vết thương ở đâu trên bàn chân. Bạn thấy nó từ khi nào. Bàn chân có sưng, đỏ hay nóng lên hay không.
③ Giảm tì đè lên chỗ đó trong lúc chờ
Hạn chế đi lại trên bàn chân đó. Nếu phải đi, hãy đi ít nhất có thể. Việc giảm áp lực lên vết loét là nguyên tắc đầu tiên trong điều trị.
④ Không tự xử lý
Không cắt lọc, không bóc da chai, không tự chọn thuốc bôi hay miếng dán, không dùng lá đắp. Hãy để nguyên hiện trạng cho người khám nhìn thấy đúng những gì đang có.
Điều nhiều người hay hiểu nhầm
"Vết loét nhỏ có thể tự theo dõi nhiều ngày trước khi báo nhân viên y tế."
Quan niệm này hợp lý với vết thương ở nơi khác trên cơ thể. Ở bàn chân thì không.
Hướng dẫn quốc tế đặt bất kỳ vết loét hở nào vào nhóm phải chuyển gấp, không phân biệt to hay nhỏ. Bề mặt nhỏ không cho biết chuyện gì đang xảy ra bên dưới. Nhiễm trùng có thể tiến triển nhanh mà biểu hiện bên ngoài không tương xứng với mức độ thật.
Điều này không có nghĩa là bạn phải hoảng lên. Gọi sớm không phải là làm phiền. Đó đúng là việc hướng dẫn mong bạn làm.
Cũng đừng đổi quan niệm sai này lấy một quan niệm sai khác. Gọi sớm không đi kèm với việc tự rửa, tự bôi hay tự băng trong lúc chờ. Hai việc đó khác nhau.
Khi nào cần đi khám ngay
- Có vết hở, vết trợt hoặc vết loét ở bàn chân, dù rất nhỏ.
- Vết thương chảy dịch, chảy mủ hoặc có mùi hôi lạ.
- Bàn chân sưng lên, đỏ lên hoặc có một vùng nóng hơn chỗ tương ứng ở chân bên kia.
- Bàn chân sưng, nóng và đỏ dù bạn không nhìn thấy vết thương nào.
- Da quanh vết thương chuyển sang tím hoặc đen.
- Bạn thấy sốt, ớn lạnh hoặc mệt khác thường cùng lúc với vết thương ở chân.
- Đi khám kể cả khi bạn không thấy đau. Không đau không có nghĩa là không có tổn thương.
Bạn thử nhớ lại
Giả sử tối nay bạn thấy một vết trợt nhỏ ở gan bàn chân. Bạn sẽ làm gì trong ba bước đầu tiên?
Thử nói thành tiếng. Nếu ba bước của bạn gồm gọi cho nhân viên y tế, giảm đi lại trên chân đó và không tự bôi đắp gì, nghĩa là bạn đã nắm đúng thứ tự.
Kiểm tra nhanh
Câu 1. Bạn thấy một vết trợt nhỏ ở gan bàn chân, không đau. Việc đầu tiên nên làm là gì?
- A. Rửa bằng dung dịch sát khuẩn rồi dán băng lại
- B. Liên hệ nhân viên y tế sớm, không chờ tới lịch hẹn có sẵn
- C. Chờ ba tới bốn ngày xem vết trợt có tự khô không
- D. Gọt bớt phần da dày quanh vết trợt cho sạch
Xem giải thích
Đáp án B. Hướng dẫn quốc tế xếp mọi vết loét hở vào nhóm cần chuyển gấp tới chuyên khoa bàn chân. Việc rửa, bôi, băng hay cắt lọc thuộc về nhân viên y tế sau khi đã nhìn thấy vết thương.
Câu 2. Trong lúc chờ được khám, nên đi lại bình thường cho bàn chân đỡ cứng. Đúng hay sai?
Xem giải thích
Sai. Giảm áp lực lên vết loét là nguyên tắc đầu tiên trong điều trị loét bàn chân. Đi lại nhiều trên chỗ đang tổn thương làm chỗ đó tiếp tục chịu tì đè. Hãy hạn chế đi lại trên bàn chân đó và hỏi nhân viên y tế về cách giảm tì đè phù hợp.
Nguồn của bài này
- Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ (ADA). Tiêu chuẩn chăm sóc đái tháo đường năm 2026, phần bệnh võng mạc, bệnh thần kinh và chăm sóc bàn chân.
- Viện Quốc gia về Đái tháo đường, Tiêu hóa và Thận (NIDDK), Hoa Kỳ. Quản lý đái tháo đường. Rà soát tháng 10 năm 2023.
Lưu ý
Nội dung này nhằm mục đích giáo dục sức khỏe. Nội dung không thay thế thăm khám, chẩn đoán hoặc chỉ định của nhân viên y tế. Hãy trao đổi với nhân viên y tế về trường hợp cụ thể của bạn.
Bản in để phát cho người bệnh
Tải bài này dưới dạng tệp Word để in phát tay. Dùng được cho người bệnh không quen đọc trên điện thoại hoặc khi cần đưa tại phòng khám.
Tải bản inNội dung nhằm mục đích giáo dục sức khỏe. Nội dung không thay thế thăm khám hoặc chỉ định của nhân viên y tế. Lưu ý y khoa