Ai có nguy cơ mắc đái tháo đường típ 2?
Nguy cơ và tầm soát5 phút đọcBài 1 trong 6
Điều quan trọng nhất
Nguy cơ mắc đái tháo đường típ 2 đến từ nhiều yếu tố cùng lúc như tiền sử gia đình, tuổi, cân nặng, mức vận động và một số tình trạng sức khỏe. Không ai chỉ có một yếu tố duy nhất quyết định và mức nguy cơ của mỗi người là khác nhau.
Vì sao điều này quan trọng với bạn?
Biết mình có nằm trong nhóm nguy cơ hay không thay đổi một việc rất cụ thể. Bạn có nên chủ động đề nghị làm xét nghiệm hay không.
Đái tháo đường típ 2 thường không gây triệu chứng trong nhiều năm đầu. Vì vậy, câu hỏi "tôi có nguy cơ không" thường hữu ích hơn câu hỏi "tôi có thấy gì bất thường không".
Hiểu đơn giản
Nguy cơ không giống như một công tắc bật hoặc tắt. Nó giống một bản kê nhiều dòng và càng nhiều dòng được đánh dấu thì nguy cơ càng cao.
Sau đây là các yếu tố thường được nhắc tới.
- Tiền sử gia đình. Có bố mẹ hoặc anh chị em ruột mắc đái tháo đường típ 2.
- Tuổi. Nguy cơ tăng dần theo tuổi.
- Cân nặng. Thừa cân hoặc béo phì làm tăng nguy cơ.
- Ít vận động. Vận động thưa thớt trong tuần.
- Tiền sử đái tháo đường thai kỳ, hoặc từng sinh con nặng cân.
- Hút thuốc lá.
- Gan nhiễm mỡ không do rượu.
Ở Việt Nam, Hướng dẫn của Bộ Y tế nêu hai nhóm nên được xét nghiệm phát hiện sớm. Nhóm thứ nhất là người trưởng thành ở bất kỳ tuổi nào có thừa cân hoặc béo phì với chỉ số khối cơ thể BMI từ 23 kg/m² trở lên kèm ít nhất một yếu tố nguy cơ. Nhóm thứ hai là tất cả mọi người từ 45 tuổi trở lên.
BMI là chỉ số tính từ cân nặng và chiều cao, dùng để ước lượng tình trạng thừa cân. Bạn không cần tự tính vì nhân viên y tế sẽ tính giúp trong lần khám.
Có một điểm cần chú ý. Ngưỡng BMI 23 kg/m² là ngưỡng áp dụng cho người châu Á, thấp hơn ngưỡng thường thấy trong tài liệu phương Tây. Vì vậy đừng dùng ngưỡng đọc được trên các trang nước ngoài để tự đánh giá.
Một tình huống thường gặp
Anh Bình 47 tuổi, người không mập, ăn uống bình thường, chưa bao giờ nghĩ mình có nguy cơ. Bố anh mắc đái tháo đường típ 2 từ ngoài 50 tuổi.
Theo hướng dẫn hiện hành ở Việt Nam, anh Bình đã thuộc nhóm nên được xét nghiệm phát hiện sớm chỉ vì độ tuổi, chưa kể tiền sử gia đình. Cảm giác "mình không mập nên chắc không sao" là lý do khiến nhiều người bỏ lỡ giai đoạn dễ can thiệp nhất.
Bạn có thể làm gì?
① Điểm lại bản kê nguy cơ của mình
Đọc lại danh sách phía trên và đếm xem bạn có bao nhiêu yếu tố. Đây không phải để tự chẩn đoán, mà để biết mình có nên chủ động hỏi hay không.
② Hỏi nhân viên y tế xem bạn có nên làm xét nghiệm
Câu hỏi có thể rất đơn giản, chẳng hạn "Với tuổi và tình trạng của tôi, tôi có nên kiểm tra đường huyết không?".
③ Hỏi cả gia đình
Nếu bạn có yếu tố tiền sử gia đình thì anh chị em ruột của bạn cũng vậy. Đây là thông tin đáng chia sẻ trong nhà.
Điều nhiều người hay hiểu nhầm
"Chỉ người thừa cân hoặc béo phì mới có nguy cơ mắc đái tháo đường típ 2."
Cân nặng là một yếu tố quan trọng, nhưng không phải yếu tố duy nhất và cũng không phải điều kiện bắt buộc.
Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ ghi nhận rằng nhiều người mắc đái tháo đường típ 2 có cân nặng bình thường hoặc chỉ thừa cân nhẹ. Ngược lại, nhiều người thừa cân không mắc bệnh.
Điều này quan trọng theo hai hướng. Người có cân nặng bình thường có thể chủ quan và bỏ qua tầm soát. Người thừa cân có thể bị nhìn nhận như thể bệnh là lỗi của họ. Cách nhìn đó vừa không chính xác vừa không giúp ích gì.
Hướng dẫn của Bộ Y tế cũng cho thấy rõ điều này. Bên cạnh nhóm có BMI cao kèm yếu tố nguy cơ, mọi người từ 45 tuổi trở lên đều thuộc nhóm nên được xét nghiệm, không phụ thuộc cân nặng.
Bạn thử nhớ lại
Kể ra ba yếu tố làm tăng nguy cơ mắc đái tháo đường típ 2, trong đó ít nhất một yếu tố không liên quan tới cân nặng.
Nếu bạn nghĩ tới tiền sử gia đình, tuổi và mức vận động, bạn đã nắm được ý chính.
Kiểm tra nhanh
Câu 1. Người nào sau đây thuộc nhóm nên được xét nghiệm phát hiện sớm đái tháo đường típ 2 theo hướng dẫn hiện hành ở Việt Nam?
- A. Chỉ người thừa cân rõ rệt
- B. Chỉ người đã có triệu chứng như khát nhiều, tiểu nhiều
- C. Người từ 45 tuổi trở lên, không phụ thuộc cân nặng
- D. Chỉ người có bố mẹ mắc bệnh
Xem giải thích
Đáp án C. Hướng dẫn của Bộ Y tế nêu hai nhóm. Nhóm thứ nhất là người trưởng thành ở bất kỳ tuổi nào có BMI từ 23 kg/m² trở lên kèm ít nhất một yếu tố nguy cơ. Nhóm thứ hai là tất cả mọi người từ 45 tuổi trở lên. Nhóm thứ hai không kèm điều kiện về cân nặng. Chờ tới khi có triệu chứng là quá muộn, vì bệnh thường không có triệu chứng trong nhiều năm.
Câu 2. Người có cân nặng bình thường thì không cần quan tâm tới nguy cơ đái tháo đường típ 2. Đúng hay sai?
Xem giải thích
Sai. Cân nặng chỉ là một trong nhiều yếu tố. Tiền sử gia đình, tuổi, mức vận động và một số tình trạng sức khỏe khác cũng góp phần. Nhiều người mắc đái tháo đường típ 2 có cân nặng bình thường.
Nguồn đã được kiểm tra
- Bộ Y tế Việt Nam (Cục Quản lý Khám, chữa bệnh). Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị đái tháo đường típ 2. Ban hành năm 2020, sửa đổi năm 2021.
- Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Bệnh tật Hoa Kỳ (CDC). Các yếu tố nguy cơ của đái tháo đường. Rà soát ngày 15 tháng 5 năm 2024.
- Viện Quốc gia về Đái tháo đường, Tiêu hóa và Thận (NIDDK), Hoa Kỳ. Triệu chứng và nguyên nhân của đái tháo đường. Rà soát tháng 10 năm 2024.
- Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ (ADA). Những hiểu lầm thường gặp về đái tháo đường. Truy cập ngày 15 tháng 8 năm 2026.
Bài này được rà soát ngày 15 tháng 8 năm 2026. Lần rà soát tiếp theo vào tháng 8 năm 2027.
Lưu ý
Nội dung này nhằm mục đích giáo dục sức khỏe. Nội dung không thay thế thăm khám, chẩn đoán hoặc chỉ định của nhân viên y tế. Hãy trao đổi với nhân viên y tế về trường hợp cụ thể của bạn.
Bản in để phát cho người bệnh
Tải bài này dưới dạng tệp Word để in phát tay. Dùng được cho người bệnh không quen đọc trên điện thoại hoặc khi cần đưa tại phòng khám.
Tải bản inNội dung nhằm mục đích giáo dục sức khỏe. Nội dung không thay thế thăm khám hoặc chỉ định của nhân viên y tế. Lưu ý y khoa