Làm sao biết một thông tin sức khỏe đến từ nguồn đáng tin?

Tâm lý và tự quản lý6 phút đọcBài 3 trong 6

Điều quan trọng nhất

Trước khi tin một thông tin sức khỏe, hãy xem nó đến từ đâu. Bốn câu hỏi giúp bạn làm việc đó. Ai đưa ra thông tin này? Dựa trên căn cứ gì? Người đưa tin có bán gì không? Thông tin có ghi ngày cập nhật không? Số lượt xem không nằm trong bốn câu hỏi đó.

Vì sao điều này quan trọng với bạn?

Phần lớn thông tin về đái tháo đường đến với bạn mà bạn không đi tìm. Một đoạn video hiện lên trên điện thoại. Một người quen kể lại. Một bài viết được chia sẻ trong nhóm trò chuyện gia đình.

Nhiều thông tin trong số đó vô hại. Nhưng có những thông tin khiến người đọc đổi cách chăm sóc bệnh, chẳng hạn bỏ theo dõi hoặc thay đổi việc điều trị. Với loại này, biết nó đến từ đâu trở nên quan trọng.

Bài này không nói cho bạn biết nên tin trang nào. Bài này đưa cho bạn một cách kiểm tra nguồn để tự dùng về sau.

Hiểu đơn giản

Thay vì hỏi "thông tin này nghe có hợp lý không", hãy hỏi "thông tin này đến từ đâu". Sau đây là bốn câu hỏi.

Ai đưa ra thông tin này? Nguồn đáng tin ghi rõ tên tổ chức hoặc người chịu trách nhiệm về nội dung. Với một tài khoản không rõ danh tính, bạn không biết hỏi ai khi cần hỏi thêm.

Thông tin dựa trên căn cứ gì? Có dẫn tới hướng dẫn chuyên môn hay tài liệu nào không, hay chỉ là chuyện của một người? Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ lưu ý rằng lời kể cá nhân rất dễ dựng lên và không phải là bằng chứng khoa học.

Người đưa tin có bán gì không? Nếu người nói cũng là người bán, quyền lợi của họ gắn với thông tin. Điều đó không tự động có nghĩa là thông tin sai, nhưng bạn có lý do để cẩn thận hơn.

Thông tin được viết hoặc cập nhật khi nào? Hiểu biết y khoa thay đổi theo thời gian. Nguồn đáng tin thường ghi rõ ngày.

Có một dấu hiệu thứ năm hay bị bỏ qua. Nguồn đáng tin dám nói ra điều còn chưa biết rõ. Một nội dung trả lời chắc nịch mọi câu hỏi nên khiến bạn dừng lại một nhịp.

Còn lượt xem và lượt chia sẻ thì sao? Những con số đó cho biết bao nhiêu người đã nhìn thấy nội dung, không cho biết nội dung đã được ai kiểm tra hay chưa. Dễ gây chú ý và đã được kiểm chứng là hai chuyện khác nhau.

Một tình huống thường gặp

Anh Tuấn nhận được một đoạn video trong nhóm trò chuyện gia đình. Video nói về một cách kiểm soát đường huyết mà anh chưa nghe bao giờ, có rất nhiều lượt xem.

Anh thử bốn câu hỏi. Video không ghi tên tổ chức nào. Người nói không dẫn tới tài liệu nào. Cuối video có đường dẫn đặt mua một sản phẩm. Video cũng không ghi ngày đăng.

Anh Tuấn không kết luận video này sai. Anh chỉ thấy chưa đủ căn cứ để tin, nên ghi lại câu hỏi mang tới lần khám tới.

Bạn có thể làm gì?

① Tìm xem ai đứng sau thông tin

Kéo lên đầu bài hoặc vào phần giới thiệu để tìm tên tổ chức hay tên tác giả. Không tìm thấy ai chịu trách nhiệm đã là một thông tin đáng chú ý.

② Hỏi xem thông tin dựa trên căn cứ gì

Chuyện của một người khác với một hướng dẫn chuyên môn. Cả hai đều có thể nghe rất thuyết phục, nhưng chỉ một loại kiểm tra lại được.

③ Xem người đưa tin có bán gì không

Nếu nội dung dẫn tới chỗ bán hàng, hãy đọc nó với con mắt của người đang xem quảng cáo.

④ Mang thông tin bạn phân vân tới nhân viên y tế

Bạn là người quan trọng nhất trong nhóm chăm sóc của chính mình. Hỏi lại một thông tin trước khi làm theo là việc bình thường.

Điều nhiều người hay hiểu nhầm

"Thông tin có nhiều lượt xem trên mạng xã hội thì đáng tin hơn hướng dẫn y tế."

Lượt xem đếm số người đã nhìn thấy nội dung. Nó không đo mức độ chính xác của nội dung đó.

Hướng dẫn y tế thì khác. Nó ghi rõ ai soạn, dựa trên tài liệu nào và được cập nhật vào lúc nào. Nhờ vậy bạn kiểm tra lại được, còn một con số lượt xem thì không.

Điều này không có nghĩa là mọi thứ trên mạng xã hội đều sai. Nhiều bệnh viện và tổ chức y tế cũng đăng nội dung ở đó. Có hội chuyên ngành còn lập trang riêng để đính chính những hiểu lầm phổ biến về đái tháo đường. Khác biệt nằm ở việc bạn có kiểm tra được nguồn hay không.

Cũng không có gì đáng xấu hổ nếu bạn từng tin một thông tin mà về sau biết là sai. Thông tin sai thường được viết rất khéo và chạm đúng điều người bệnh mong muốn. Bắt đầu kiểm tra nguồn từ hôm nay đã là một thay đổi có giá trị.

Bạn thử nhớ lại

Hãy kể ra hai trong bốn câu hỏi bạn sẽ đặt trước khi tin một thông tin.

Nếu bạn nghĩ tới ai đưa ra thông tin nàythông tin dựa trên căn cứ gì, bạn đã nắm được ý chính.

Kiểm tra nhanh

Câu 1. Một bài đăng về đái tháo đường có rất nhiều lượt xem và lượt chia sẻ. Điều đó cho bạn biết gì?

  • A. Thông tin trong bài đã được kiểm chứng
  • B. Nhiều người đã nhìn thấy bài đăng đó
  • C. Bài đăng do một tổ chức y tế soạn
  • D. Bài đăng vừa được cập nhật gần đây
Xem giải thích

Đáp án B. Lượt xem chỉ đếm số người đã nhìn thấy. Nó không nói gì về việc ai soạn nội dung, dựa trên căn cứ nào, cập nhật khi nào. Muốn biết ba điều đó, bạn phải kiểm tra nguồn.

Câu 2. Một thông tin không ghi tên ai đứng sau, nhưng nghe rất hợp lý nên vẫn có thể tin được. Đúng hay sai?

Xem giải thích

Sai. Nghe hợp lý không thay thế được việc biết ai chịu trách nhiệm về nội dung. Khi không rõ ai đứng sau, bạn không có cách nào kiểm tra lại hay hỏi thêm. Hãy giữ thông tin đó ở mức tham khảo và mang tới hỏi nhân viên y tế.

Nguồn đã được kiểm tra

  • Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA). Sáu dấu hiệu nhận biết lừa đảo về sức khỏe. Nội dung cập nhật ngày 4 tháng 3 năm 2021. Bài đăng ngày 9 tháng 8 năm 2024.
  • Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Bệnh tật Hoa Kỳ (CDC). Bộ tiêu chí Truyền thông Rõ ràng. Rà soát ngày 29 tháng 5 năm 2025.
  • Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ (ADA). Những hiểu lầm thường gặp về đái tháo đường. Truy cập ngày 15 tháng 8 năm 2026.
  • Viện Quốc gia về Đái tháo đường, Tiêu hóa và Thận (NIDDK), Hoa Kỳ. Quản lý đái tháo đường. Rà soát tháng 10 năm 2023.

Bài này được rà soát ngày 15 tháng 8 năm 2026. Lần rà soát tiếp theo vào tháng 8 năm 2027.

Lưu ý

Nội dung này nhằm mục đích giáo dục sức khỏe. Nội dung không thay thế thăm khám, chẩn đoán hoặc chỉ định của nhân viên y tế. Hãy trao đổi với nhân viên y tế về trường hợp cụ thể của bạn.

Bản in để phát cho người bệnh

Tải bài này dưới dạng tệp Word để in phát tay. Dùng được cho người bệnh không quen đọc trên điện thoại hoặc khi cần đưa tại phòng khám.

Tải bản in

Nội dung nhằm mục đích giáo dục sức khỏe. Nội dung không thay thế thăm khám hoặc chỉ định của nhân viên y tế. Lưu ý y khoa